ప్రైవేటు కంపెనీల ‘స్పేస్’లోకి ఇస్రో మేధోవలస ! ఓ నిశిత పరిశీలన !!

ISROలో నిష్క్రమణలు: మేధో వలసలా? అంతరిక్ష విప్లవానికి నాందియా? ఇస్రో నుండి అనేకమంది  శాస్త్రవేత్తలు వరుసగా రాజీనామాలు చేసి ప్రైవేట్ సంస్థల్లో చేరడం అనేది ఒక సంక్లిష్టమైన పరిణామం. దీనిని కేవలం “ఉద్యోగ మార్పు”గా చూడలేం, అలాగని “దేశ ద్రోహం”గానూ భావించలేం. దీనివెనుక కుట్రలు కూడా ఏమీ లేవు…

1. ఏం జరుగుతోంది? ఎంత మంది వెళ్తున్నారు? గత కొన్నేళ్లుగా ISRO నుండి ముఖ్యంగా సాఫ్ట్‌వేర్, ఎలక్ట్రానిక్స్, ప్రొపల్షన్ విభాగాల్లోని సీనియర్ ఇంజనీర్లు, శాస్త్రవేత్తలు ప్రైవేట్ స్పేస్ స్టార్టప్‌ల వైపు మొగ్గు చూపుతున్నారు. ఖచ్చితమైన సంఖ్యలను ప్రభుత్వం బహిరంగంగా వెల్లడించకపోయినా, ఈ వలసలు ‘టాలెంట్ డ్రెయిన్’ కంటే ‘టాలెంట్ ట్రాన్స్‌ఫర్’గా మారుతున్నాయి. ముఖ్యంగా అనుభవజ్ఞులైన మిడిల్ లెవల్ శాస్త్రవేత్తలు ఇక్కడ ఎక్కువగా కనిపిస్తున్నారు.

2. ప్రైవేట్ కంపెనీల ఆకర్షణ, ఇస్రో శిక్షణ ఇస్రో ఒక “నర్సరీ” లాంటిది. అక్కడ దశాబ్దాల పాటు ఎంతో మందికి శిక్షణ ఇస్తారు, కోట్ల రూపాయల ఖర్చుతో వారిని నిపుణులుగా తీర్చిదిద్దుతారు. హైదరాబాద్‌లో Skyroot Aerospace, Dhruva Space, చెన్నైలో Agnikul Cosmos, బెంగళూరులో Pixxel, Bellatrix Aerospace, Digantara వంటి అనేక సంస్థలు ప్రపంచస్థాయి సాంకేతికతతో ముందుకు వస్తున్నాయి…ఇప్పుడు ఆ నిపుణులను ఈ కంపెనీలు తమ వ్యాపార విస్తరణ కోసం ఎత్తుకుపోతున్నాయి…

న్యాయం-అన్యాయం: ఇక్కడ నైతిక ప్రశ్న తలెత్తుతుంది. ప్రభుత్వ సొమ్ముతో తయారైన మేధస్సు ప్రైవేట్ లాభాలకు వాడుకోవడం ఎంతవరకు సమంజసం? అయితే, అమెరికాలో నాసా శిక్షణ పొందిన వారు స్పేస్-ఎక్స్ (SpaceX)లోకి వెళ్లడం అక్కడ సర్వసాధారణం. మన దగ్గర కూడా అదే సంస్కృతి మొదలైంది. ఇది అన్యాయం అనలేం, ద్రోహం కూడా అసలే కాదు.., కానీ ప్రభుత్వ పెట్టుబడికి ప్రతిఫలం దేశం మొత్తానికి అందేలా చూడాల్సిన బాధ్యత ప్రభుత్వానిది.

3. ఇస్రో ప్రాజెక్టులు, భవిష్యత్తుపై ప్రభావం శాస్త్రవేత్తల నిష్క్రమణ వల్ల స్వల్పకాలికంగా గగన్‌యాన్, చంద్రయాన్ వంటి ప్రాజెక్టుల వేగం తగ్గే ప్రమాదం ఉంది. కొత్తగా వస్తున్న యువతకు అంత అనుభవం ఉండదు. ఫిజిక్స్, ఖగోళ శాస్త్రం (స్పేస్ సైన్స్) పట్టభద్రులు కూడా ప్రభుత్వ సంస్థల కంటే ప్రైవేట్ రంగంలో వస్తున్న అత్యాధునిక సాంకేతికత (AI, Machine Learning, Orbital Mechanics) వైపు ఆకర్షితులవుతున్నారు. ఇస్రోలో ఉన్న నియమ నిబంధనలు, సుదీర్ఘమైన అడ్మినిస్ట్రేటివ్ ప్రక్రియలు యువతను దూరం చేస్తున్నాయి.

4. కేంద్రం ముందున్న సవాళ్లు & పరిష్కారాలు రాజీనామాలు ఆమోదించకపోవడం లేదా బలవంతంగా నిలిపివేయడం ఏమాత్రం పరిష్కారం కాదు. దీనివల్ల శాస్త్రవేత్తల్లో అసహనం పెరిగి, పనితీరు తగ్గుతుంది. దీనికి బదులుగా కేంద్రం చేయాల్సినవి:

• రిటెన్షన్ పాలసీ…: విదేశీ సంస్థల స్థాయికి సరితూగే వేతనాలు లేకపోయినా, కనీసం ప్రైవేట్ రంగానికి ధీటుగా బోనస్లు, ప్రోత్సాహకాలు అందించాలి.

• పరిశోధనా స్వేచ్ఛ…: ప్రభుత్వ సంస్థల్లో ఉండే ‘రెడ్ టేపిజం’ తగ్గించి, నిర్ణయాధికారాన్ని శాస్త్రవేత్తలకే అప్పగించాలి.

• సహకార నమూనా (Public-Private Partnership)…: ఇస్రో నుండి వెళ్ళిన వారు ప్రైవేట్ రంగంలో ఉన్నా, వారు ఇస్రో ప్రాజెక్టులకే కన్సల్టెంట్‌లుగా పని చేసేలా ‘రీవోకింగ్ కాంట్రాక్ట్స్’ ఉండాలి. అంటే వారు బయటకు వెళ్లినా దేశ ప్రాజెక్టులకు వారి మేధస్సు అందుతూనే ఉంటుంది.

• ప్రైవేట్ రంగానికి నియంత్రణ…: ప్రైవేట్ కంపెనీలు ఇస్రో శాస్త్రవేత్తలను తీసుకునేటప్పుడు, వారు చేసిన పరిశోధనల మేధో సంపత్తి (IP) దేశానికే చెందేలా కఠిన నిబంధనలు రూపొందించాలి. ఇవే అని కాదు, పరిష్కారంపై సీరియస్ లుక్ అవసరం…

శాస్త్రవేత్తలు బయటకు వెళ్లడం ఇస్రోకు ఒక ‘వార్నింగ్ బెల్’. సంస్థలో సంస్కరణలు తీసుకురాకపోతే, మేధో సంపత్తిని నిలబెట్టుకోలేం. అయితే, ప్రైవేట్ రంగంలోకి వెళ్లిన శాస్త్రవేత్తలు చేస్తున్నది కూడా భారతీయ అంతరిక్ష అభివృద్ధియే.

కాబట్టి, దీన్ని ‘బ్రెయిన్ డ్రెయిన్’ (Brain Drain) అనడం కంటే ‘బ్రెయిన్ డిస్ట్రిబ్యూషన్’ (Brain Distribution) అనడం సబబు. ఇస్రో – ప్రైవేట్ కంపెనీలు కలిసి నడిస్తేనే భారత్ అంతరిక్ష రంగంలో ప్రపంచ రారాజు అవుతుంది… ఈ సమన్వయం, సమతూకం, కొత్త జనరేషన్‌కు శిక్షణపై ఓ కొత్త విధానం అమల్లోకి రావాలి !! అన్నింటికీ మించి ఐటీ మాత్రమే గాకుండా ప్రభుత్వాలు స్పేస్, ఆయిల్, మైనింగ్, మెటలర్జీ వంటి రంగాల్లోనూ కొత్త తరాన్ని తయారుచేయాలి !!