తెహెల్కా తేజ్‌పాల్‌ కేసు చెప్పే పెద్ద న్యాయ పాఠం ఏమిటంటే..?

.

తేజ్‌పాల్‌ కేసు చెప్పే పెద్ద పాఠం..
బాధితురాలినే నిందితురాలిగా నిలబెట్టే ధోరణికి కోర్టు చెక్‌!

తరుణ్‌ తేజ్‌పాల్‌ కేసులో బాంబే హైకోర్టు ఇచ్చిన తీర్పు ఒక క్రిమినల్‌ కేసులో నిందితుడి శిక్షకు మాత్రమే పరిమితం కాలేదు. లైంగిక నేరాల విచారణలో బాధితురాలిని చూసే విధానం, కార్యాలయాల్లో అధికార దుర్వినియోగం, న్యాయస్థానాల బాధ్యత.. ఇలా అనేక కీలక అంశాలను మరోసారి చర్చకు తీసుకొచ్చింది.

2013లో గోవాలో జరిగిన ‘థింక్‌ ఫెస్ట్‌’ సందర్భంగా అప్పటి ‘తెహల్కా’ ఎడిటర్‌ ఇన్‌ చీఫ్‌ తరుణ్‌ తేజ్‌పాల్‌పై ఓ యువ జర్నలిస్ట్‌ లైంగిక దాడి ఆరోపణలు చేశారు. ఈ కేసులో ట్రయల్‌ కోర్టు 2021లో ఆయనను నిర్దోషిగా ప్రకటించింది. తాజాగా బాంబే హైకోర్టు ఆ నిర్ణయాన్ని తిప్పికొట్టి దోషిగా నిర్ధారించి పదేళ్ల కఠిన కారాగార శిక్ష విధించింది.

అయితే ఈ తీర్పులో అందరి దృష్టినీ ఆకర్షించిన అంశం కేవలం శిక్ష కాదు. ట్రయల్‌ కోర్టు బాధితురాలి విషయంలో వ్యవహరించిన తీరుపై హైకోర్టు చేసిన తీవ్ర వ్యాఖ్యలు కూడా.

బాధితురాలే ఎందుకు విచారణకు గురికావాలి?

లైంగిక దాడి కేసుల్లో తరచుగా కనిపించే ఒక విచిత్రమైన ధోరణి ఇది.

ఆమె వెంటనే ఎందుకు ఫిర్యాదు చేయలేదు?

సంఘటన తర్వాత ఎందుకు సాధారణంగా ప్రవర్తించింది?

ఎవరితో మాట్లాడింది?

గతంలో ఆమెకు ఎలాంటి సంబంధాలు ఉన్నాయి?

సోషల్‌ మీడియాలో ఏం పోస్టు చేసింది?

ఇలాంటి ప్రశ్నలు చివరకు అసలు ఆరోపణ కంటే బాధితురాలి వ్యక్తిగత జీవితంపైనే ఎక్కువ దృష్టిని మళ్లించే ప్రమాదం ఉంది.

తేజ్‌పాల్‌ కేసులోనూ ఇదే అంశం హైకోర్టు పరిశీలనకు వచ్చింది. బాధితురాలి వ్యక్తిగత జీవితం, గత సంబంధాలు, సంఘటన తర్వాత ఆమె ప్రవర్తన వంటి అంశాలకు ట్రయల్‌ కోర్టు ఇచ్చిన ప్రాధాన్యాన్ని హైకోర్టు తీవ్రంగా తప్పుపట్టింది.

ఒక మహిళ లైంగిక దాడికి గురైన తర్వాత ఎలా ప్రవర్తించాలి అనే ‘పర్ఫెక్ట్‌ విక్టిమ్‌’ కొలమానం చట్టంలో లేదు.

ఆమె వెంటనే పోలీసుల వద్దకు వెళ్లకపోవచ్చు. కుటుంబ సభ్యులతో మాట్లాడకపోవచ్చు. స్నేహితులతో మాట్లాడవచ్చు. ఉద్యోగానికి వెళ్లవచ్చు. సోషల్‌ మీడియాలో ఉండవచ్చు. సాధారణ జీవితాన్ని కొనసాగించడానికి ప్రయత్నించవచ్చు.

ఇవేవీ ఆమెపై జరిగిన లైంగిక దాడి నిజమా కాదా అన్నదానికి స్వయంచాలకంగా ప్రమాణాలు కావు.

ట్రయల్‌ కోర్టుపై హైకోర్టు అక్షింతలు

ఈ కేసులో అత్యంత ముఖ్యమైన సందేశాల్లో ఇదొకటి.

కోర్టులో క్రాస్‌ ఎగ్జామినేషన్‌ అనేది న్యాయ ప్రక్రియలో భాగమే. నిందితుడికి తనను తాను సమర్థించుకునే హక్కు ఉంటుంది. కానీ ఆ హక్కు పేరుతో బాధితురాలిని అవమానించే స్థాయికి ప్రశ్నలు వెళ్లినప్పుడు కోర్టు జోక్యం చేసుకోవాలి.

అదే సమయంలో ట్రయల్‌ కోర్టు కూడా నిష్పాక్షికంగా వ్యవహరించాలి. కోర్టు కేవలం జరిగేదాన్ని చూస్తూ కూర్చునే ప్రదేశం కాదు. న్యాయం జరిగేలా చూసే సంస్థ.

బాధితురాలిపై వ్యక్తిగత, అవమానకరమైన ప్రశ్నలు సంధిస్తున్నప్పుడు వాటి పరిమితులను నిర్దేశించడం న్యాయమూర్తి బాధ్యత. లైంగిక నేరాల విచారణ మరోసారి బాధితురాలిని మానసికంగా వేధించే ప్రక్రియగా మారకూడదు.

ఈ విషయంలో ట్రయల్‌ కోర్టు వ్యవహరించిన తీరుపై హైకోర్టు చేసిన వ్యాఖ్యలు.. భవిష్యత్‌లో ఇలాంటి కేసులను విచారించే న్యాయస్థానాలకు ఒక ముఖ్యమైన సందేశంగా చూడవచ్చు.

బాస్‌-సబార్డినేట్‌ సంబంధంలో ‘అధికారం’ కూడా అంశమే

ఈ కేసు మరో ముఖ్యమైన విషయాన్ని గుర్తు చేస్తోంది.

కార్యాలయంలో లైంగిక వేధింపులు కేవలం ఇద్దరు వ్యక్తుల మధ్య జరిగే వ్యక్తిగత వ్యవహారం కాదు. వారి మధ్య ఉన్న అధికార సంబంధం కూడా చాలా కీలకం.

ఒక సంస్థలో ఉన్నతస్థానంలో ఉన్న వ్యక్తి చేతిలో ఉద్యోగి కెరీర్‌, ప్రమోషన్‌, పనితీరు నివేదిక, భవిష్యత్‌ అవకాశాలు ఉంటాయి.

అలాంటి వ్యక్తిపై ఫిర్యాదు చేయడం అంత సులభం కాదు.

ఉద్యోగం పోతుందేమో..

కెరీర్‌ దెబ్బతింటుందేమో..

సంస్థలో తనకు వ్యతిరేక వాతావరణం ఏర్పడుతుందేమో..

తనపైనే నిందలు వస్తాయేమో..

ఇలాంటి భయాలు ఫిర్యాదు చేయాలనుకునే ఉద్యోగిని వెనక్కి తగ్గించవచ్చు.

అందుకే కార్యాలయాల్లో లైంగిక వేధింపుల విషయంలో ‘అధికారం’ అనే అంశాన్ని విస్మరించలేం.

పోష్‌ చట్టం ఉంది.. మరి రక్షణ ఎంత?

భారతదేశంలో కార్యాలయాల్లో మహిళలపై లైంగిక వేధింపులను నిరోధించేందుకు ‘పోష్‌’ చట్టం ఉంది. సంస్థల్లో అంతర్గత ఫిర్యాదుల కమిటీలు ఉండాలి. ఫిర్యాదులను విచారించాలి. బాధితురాలికి రక్షణ కల్పించాలి.

కానీ చట్టం ఉండటం ఒక విషయం.. అది నిజంగా పనిచేయడం మరో విషయం.

ముఖ్యంగా చిన్న సంస్థలు, ప్రైవేటు కంపెనీలు, మీడియా సంస్థలు, విద్యాసంస్థల్లో అంతర్గత కమిటీలు ఎంత స్వతంత్రంగా పనిచేస్తున్నాయి? ఉన్నతాధికారిపై ఫిర్యాదు వచ్చినప్పుడు అదే సంస్థకు చెందిన వ్యక్తులు నిజంగా నిష్పాక్షికంగా విచారణ చేయగలరా?

ఫిర్యాదు చేసిన ఉద్యోగి తన ఉద్యోగాన్ని కాపాడుకోవడానికి మౌనంగా ఉండాల్సి వస్తే.. చట్టం ఉన్నా ప్రయోజనం ఏమిటి?

నిందితుడి హక్కులూ అంతే ముఖ్యం

అయితే ఈ చర్చలో మరో ముఖ్యమైన సమతుల్యతను కూడా మర్చిపోకూడదు.

బాధితురాలి మాటకు గౌరవం ఇవ్వాలి. ఆమెను అవమానించకూడదు. కానీ ఆరోపణ ఎదుర్కొంటున్న వ్యక్తికి కూడా న్యాయపరమైన హక్కులు ఉంటాయి.

లైంగిక నేరం ఆరోపణ వచ్చిన ప్రతి సందర్భంలో ముందే తీర్పు చెప్పడం న్యాయం కాదు. అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాలను నిష్పాక్షికంగా పరిశీలించాలి. సాక్ష్యాలను విశ్లేషించాలి. ఇరుపక్షాల వాదనలు వినాలి.

అంటే..

‘ఆమె చెప్పింది కాబట్టి నిజమే’ అనే అంధ వైఖరి కాదు.

‘ఆమె ప్రవర్తన అలా ఉంది కాబట్టి అబద్ధమే’ అనే పాత ధోరణి కూడా కాదు.

నిజం ఏదో ఆధారాల ఆధారంగా నిర్ణయించే నిష్పాక్షిక వ్యవస్థే కావాలి.

చట్టం కంటే ముందుగా మారాల్సింది మన ఆలోచన

తేజ్‌పాల్‌ కేసు నుంచి బయటకు వచ్చే పెద్ద ప్రశ్న ఇదే.

లైంగిక దాడి ఆరోపణ వచ్చినప్పుడు మనం ముందుగా ఏం చూస్తున్నాం?

నేరం జరిగిందా లేదా అన్నదా?

లేక బాధితురాలు ఎలాంటి వ్యక్తి అన్నదా?

ఆమె దుస్తులు ఎలా ఉన్నాయి?

ఆమె ఎవరితో తిరిగింది?

గతంలో ఎవరితో సంబంధం ఉంది?

సంఘటన తర్వాత ఎలా ప్రవర్తించింది?

ఇలాంటి ప్రశ్నలతో అసలు నేరం కంటే బాధితురాలి వ్యక్తిత్వమే విచారణకు వస్తే.. అది న్యాయానికి ఉపయోగపడదు.

ఒక మహిళ ‘మంచి మహిళ’ అని నిరూపించుకోవాల్సిన అవసరం లేకుండానే ఆమె ఫిర్యాదును న్యాయవ్యవస్థ పరిశీలించాలి.

అదే సమయంలో ఆరోపణ ఎదుర్కొంటున్న వ్యక్తి ‘ప్రముఖుడు’ లేదా ‘పవర్‌ఫుల్‌’ అనే కారణంతో దోషిగా చూడకూడదు.

ముందున్న అసలు సవాలు

విశాఖ మార్గదర్శకాల నుంచి పోష్‌ చట్టం వరకు భారత్‌ ఎంతో ముందుకు వచ్చింది. అయినా కార్యాలయాల్లో అధికార దుర్వినియోగం, ఫిర్యాదులను అణచివేయడం, బాధితురాలిపైనే నిందలు వేయడం వంటి సమస్యలు పూర్తిగా పోలేదు.

అందుకే చట్టాలను మరింత సమర్థంగా అమలు చేయాల్సిన అవసరం ఉంది.

ఫిర్యాదు వ్యవస్థలు స్వతంత్రంగా పనిచేయాలి.

ఉన్నతాధికారులపై వచ్చిన ఫిర్యాదుల్లో ప్రయోజన సంఘర్షణ లేకుండా విచారణ జరగాలి.

బాధితురాలిని అవమానించే ప్రశ్నలకు పరిమితులు ఉండాలి.

లైంగిక నేరాల కేసులను విచారించే న్యాయమూర్తులు, న్యాయవాదులు, దర్యాప్తు అధికారులకు ప్రత్యేక శిక్షణ ఉండాలి.

అన్నింటికంటే ముఖ్యంగా.. అధికారం ఉన్న వ్యక్తి కావడం రక్షణ కవచం కాదనే సందేశం కార్యాలయాల్లో బలంగా వెళ్లాలి.

తేజ్‌పాల్‌ కేసులో హైకోర్టు చేసిన వ్యాఖ్యలు అందుకే ప్రాధాన్యం సంతరించుకున్నాయి.

చివరికి ఇది ఒక కేసు గురించి మాత్రమే కాదు.

కార్యాలయంలో ఒక మహిళ తన ఉద్యోగాన్ని కాపాడుకోవాలంటే తన గౌరవాన్ని పణంగా పెట్టాల్సిన పరిస్థితి ఉండకూడదు.

అదే సమయంలో న్యాయం అంటే ఎవరి పక్షానో నిలబడటం కాదు.. నిజం పక్షాన నిలబడటం.

చట్టాలు ఎంత బలంగా ఉన్నా.. వాటిని అమలు చేసే వ్యవస్థలో బాధితురాలిని అనుమానంతో, నిందితుడిని అధికారంతో చూడటం కొనసాగితే మార్పు రాదు.

కోర్టు గదిలోనూ, కార్యాలయంలోనూ, సమాజంలోనూ ఒకే సూత్రం పనిచేయాలి—

అధికారం ఎంత పెద్దదైనా న్యాయం కంటే పెద్దది కాదు.