.
ప్రజా జీవితంలో కొన్ని సందర్భాలు, కొన్ని సంభాషణలు మన జ్ఞాపకాల్లో ఎప్పటికీ నిలిచిపోతాయి. అవి మనం నిర్వహించిన పదవుల వల్లనో, పొందిన హోదాల వల్లనో కాదు. ఆయా సందర్భాల్లో ఎదురైన పరిస్థితులు, మనం వ్యక్తం చేసిన అభిప్రాయాలు, తీసుకున్న నిర్ణయాల వల్ల అలా గుర్తుండిపోతాయి.
నా రాజకీయ జీవితంలో అలాంటి ఓ ప్రత్యేకమైన అనుభవం 1991లో సోనియా గాంధీతో జరిగిన సంభాషణ.
Ads
రాజీవ్ గాంధీ హత్య.. ఆ విషాద సందర్భం… 1991 మే 21న మాజీ ప్రధాని రాజీవ్ గాంధీ హత్య దేశాన్ని తీవ్ర దిగ్భ్రాంతికి గురిచేసింది. కాంగ్రెస్ పార్టీతో అనుబంధం ఉన్న మాలాంటి వాళ్లకు అదొక తీరని విషాదం.
1989- 1994 మధ్య మా నియోజకవర్గానికి ప్రాతినిధ్యం వహించిన పార్లమెంట్ సభ్యుడు కమాలుద్దీన్కు రాజీవ్ గాంధీ, ఆయన కుటుంబంతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండేవి. ఆ అనుబంధం కారణంగా ఢిల్లీలో రాజీవ్ గాంధీ అంత్యక్రియల సమయంలో సోనియా గాంధీ, ఆమె పిల్లలకు అతి సమీపంలో, వారి వెనుక కూర్చునే అవకాశం కమాలుద్దీన్తో పాటు నాకు కూడా లభించింది.
కుటుంబ సభ్యులు రాజీవ్ గాంధీ భౌతికకాయానికి నివాళులర్పించిన వెంటనే మేము కూడా అక్కడికి వెళ్లి అంతిమ దర్శనం చేసుకున్నాం. నా ప్రజా జీవితంలో ఎప్పటికీ మరిచిపోలేని విషాద జ్ఞాపకాల్లో అదొకటి.
1991 తర్వాత కాంగ్రెస్లో రాజకీయ పరిస్థితులు … రాజీవ్ గాంధీ హత్య తర్వాత పి.వి. నరసింహారావు కాంగ్రెస్ పార్టీ అధ్యక్ష బాధ్యతలు చేపట్టారు. అనంతరం 1991 జూన్ 21న భారత ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. ఆ సమయంలో కాంగ్రెస్ పార్టీలో రాజకీయంగా అనేక మార్పులు, అనిశ్చిత పరిస్థితులు నెలకొన్నాయి.
సోనియా గాంధీని కలవడానికి పలువురు సీనియర్ కాంగ్రెస్ నాయకులు వెనుకాడుతున్నట్లు నేను గమనించాను. అందుకు వారి వారి కారణాలు వారికున్నాయి. అయితే నా ఆలోచన భిన్నంగా ఉండేది. రాజీవ్ గాంధీ కుటుంబం పట్ల గౌరవం చూపడం, అదే సమయంలో ప్రధానమంత్రి పి.వి. నరసింహారావు నాయకత్వానికి మద్దతు ఇవ్వడం.. ఈ రెండూ పరస్పర విరుద్ధమైన అంశాలు కావని నేను భావించాను.
పి.వి. నరసింహారావుతో నా అనుబంధం … పి.వి. నరసింహారావుతో నా రాజకీయ అనుబంధం చాలా ఏళ్ల క్రితమే మొదలైంది. 1980, 1984 పార్లమెంట్ ఎన్నికల్లో ఆయన ప్రచార బాధ్యతలను ఇన్చార్జిగా నిర్వహించాను. ఆయన రాజకీయ ప్రస్థానాన్ని, పరిపాలనా సామర్థ్యాన్ని, సంస్కరణల పట్ల ఆయనకున్న నిబద్ధతను దగ్గరగా గమనించాను.
ఆంధ్రప్రదేశ్లో భూ సంస్కరణల అమలుకు ఆయన చేసిన కృషి, అపారమైన రాజకీయ అనుభవం, జాతీయ, అంతర్జాతీయ వ్యవహారాలపై ఆయనకున్న అవగాహన నన్ను ఎప్పుడూ ఆకట్టుకునేవి. ముఖ్యమంత్రి ఎన్. జనార్దన్ రెడ్డి ప్రభుత్వంలో క్యాబినెట్ మంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టిన తర్వాత ఒకసారి ఢిల్లీ వెళ్లి ప్రధానమంత్రి పి.వి. నరసింహారావును కలిశాను.
అదే పర్యటనలో 10 జన్పథ్లోని సోనియా గాంధీ నివాసానికి వెళ్లి ఆమెను కూడా కలవాలని నిర్ణయించుకున్నాను.

10 జన్పథ్లో సోనియా గాంధీతో భేటీ … సోనియా గాంధీతో నా సమావేశం ఎంతో స్నేహపూర్వకంగా, గుర్తుండిపోయేలా సాగింది. మా సంభాషణలో దేశ రాజకీయ పరిస్థితులు, కాంగ్రెస్ పార్టీ భవిష్యత్తు, ప్రధానమంత్రి పి.వి. నరసింహారావు నాయకత్వం గురించి మాట్లాడుకున్నాం.
పి.వి. అనుసరిస్తున్న సంస్కరణల దృక్పథాన్ని, ఆయన నాయకత్వంలో ప్రారంభమైన ఆర్థిక సరళీకరణ చర్యలను నేను అభినందించాను. గతంలో ఆయన అమలు చేసిన భూ సంస్కరణలు, అపారమైన పరిపాలనా అనుభవం గురించి కూడా ప్రస్తావించాను.
నేను చెప్పిన విషయాలను సోనియా గాంధీ శ్రద్ధగా విన్నారు. ఆ సందర్భంగా అప్పటి రాజకీయ పరిస్థితులను, కాంగ్రెస్ పార్టీ భవిష్యత్తును దృష్టిలో పెట్టుకుని ఆమెకు ఓ సూచన చేశాను. కాంగ్రెస్ పార్టీకి, దేశానికి విస్తృత ప్రయోజనం చేకూరేలా భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ అధ్యక్ష బాధ్యతలు చేపట్టే విషయాన్ని పరిశీలించాలని సోనియా గాంధీని కోరాను.
అప్పుడు ఆమె చిరునవ్వుతో.. “నో.. నో.. పి.వి. ఈజ్ ఓకే” అని బదులిచ్చారు. ఆమె సమాధానాన్ని గౌరవించి, సెలవు తీసుకున్నాను. అది కొద్దిసేపు జరిగిన చిన్న సంభాషణే అయినప్పటికీ, దశాబ్దాలు గడిచినా నా జ్ఞాపకాల్లో నిలిచిపోయింది. నేను చేసిన ఆ సూచన పి.వి. నరసింహారావుకు వ్యతిరేకంగా చేసినది కాదు. ఆయన నాయకత్వాన్ని, ఆర్థిక సంస్కరణలను నేను గౌరవించాను, సమర్థించాను.
అదే సమయంలో సోనియా గాంధీ కాంగ్రెస్ నాయకత్వంతో అనుబంధం కలిగి ఉండటం పార్టీ దీర్ఘకాలిక ఐక్యతకు, రాజకీయ బలానికి దోహదపడుతుందని నేను భావించాను.
ఏడేళ్ల తర్వాత.. కాంగ్రెస్ అధ్యక్షురాలిగా సోనియా గాంధీ … ఆ తర్వాతి సంవత్సరాల్లో కాంగ్రెస్ పార్టీలో అనేక రాజకీయ పరిణామాలు చోటుచేసుకున్నాయి. 1997లో సోనియా గాంధీ క్రియాశీల రాజకీయాల్లోకి అధికారికంగా ప్రవేశించారు. 1998 మార్చిలో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ అధ్యక్ష బాధ్యతలు చేపట్టారు.
అంటే 1991లో 10 జన్పథ్లో ఆమెతో నేను మాట్లాడిన దాదాపు ఏడేళ్ల తర్వాత ఈ పరిణామం జరిగింది. అప్పుడు సహజంగానే ఆమెతో జరిగిన ఆ పాత సంభాషణ నాకు గుర్తుకొచ్చింది. 1991లో వ్యక్తిగతంగా ఆమె ముందు ఉంచిన సూచన ఏడేళ్ల తర్వాత వాస్తవ రూపం దాల్చింది.
అయితే, నా సూచన వల్లనే ఆమె ఆ నిర్ణయం తీసుకున్నారని నేను ఎప్పుడూ చెప్పను. అది పూర్తిగా ఆమె సొంత నిర్ణయం. కాంగ్రెస్ పార్టీలో అప్పటి రాజకీయ పరిస్థితులు, తదనంతర పరిణామాల నేపథ్యంలో ఆమె ఆ నిర్ణయం తీసుకున్నారు. అయినప్పటికీ, 1991లో నేను సూచించిన బాధ్యతను ఆమె ఏడేళ్ల తర్వాత స్వీకరించడం నాకు వ్యక్తిగతంగా సంతృప్తినిచ్చిన విషయం.
మా సంభాషణను ఆమె గుర్తుంచుకున్నారు! ఈ అనుభవంలో నేను ప్రత్యేకంగా గుర్తుంచుకునే మరో అంశం కూడా ఉంది. ఆ తర్వాతి సంవత్సరాల్లో సోనియా గాంధీని కలిసిన ప్రతిసారీ, 1991లో 10 జన్పథ్లో ఆమెతో జరిగిన సంభాషణను అప్పుడప్పుడు గుర్తు చేసేవాడిని.
2020ల తొలినాళ్ల వరకు వివిధ సందర్భాల్లో మా మధ్య ఈ ప్రస్తావన కొనసాగింది. నేను ఆ విషయాన్ని గుర్తు చేసినప్పుడల్లా ఆమె చిరునవ్వుతో స్పందిస్తూ, ఆ రోజు నేను చేసిన సూచన తనకు గుర్తుందని చెప్పేవారు. ఆమె స్పందన ఎప్పుడూ ఎంతో ఆత్మీయంగా, హుందాగా ఉండేది.
ఆమె వ్యక్తిగత జీవితంలోనూ, కాంగ్రెస్ పార్టీ చరిత్రలోనూ అత్యంత క్లిష్టమైన దశలో జరిగిన ఓ సంభాషణను ఇన్నేళ్ల తర్వాత కూడా ఆమె గుర్తుంచుకోవడం నాకు ఎంతో సంతోషాన్నిచ్చింది. కాంగ్రెస్ చరిత్రలో అత్యధిక కాలం అధ్యక్షురాలిగా.. ఆ తర్వాత సోనియా గాంధీ భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ చరిత్రలో అత్యధిక కాలం అధ్యక్ష బాధ్యతలు నిర్వహించిన నాయకురాలిగా నిలిచారు.
1885లో స్థాపించిన కాంగ్రెస్ పార్టీకి 140 ఏళ్లకు పైగా సుదీర్ఘ చరిత్ర ఉంది… ఇంత సుదీర్ఘ చరిత్ర కలిగిన పార్టీలో సోనియా గాంధీ అధ్యక్షురాలిగా కొనసాగిన కాలం ప్రత్యేకమైనది. 1998 నుంచి 2017 వరకు, తిరిగి 2019 నుంచి 2022 వరకు ఆమె కాంగ్రెస్ అధ్యక్షురాలిగా కొనసాగారు. మొత్తంగా సుమారు 22 ఏళ్ల పాటు ఈ బాధ్యతలు నిర్వహించారు.
కాంగ్రెస్ చరిత్రలోని వివిధ దశలపై ఎవరి రాజకీయ అభిప్రాయాలు వారికుండవచ్చు. అయితే, ఇంత సుదీర్ఘకాలం పార్టీ అధ్యక్ష బాధ్యతలు నిర్వహించడం మాత్రం ఒక ముఖ్యమైన చారిత్రక అంశం…
స్వతంత్రంగా ఆలోచించడం, మన అభిప్రాయాలపై మనకు స్పష్టత ఉండటం, సరైన సమయంలో వాటిని ధైర్యంగా వ్యక్తం చేయడం ఎంత ముఖ్యమో చెప్పడమే ఇక్కడ నా ఉద్దేశం. రాజకీయ నాయకత్వం అనేది వ్యక్తిగత పదవులు, ప్రయోజనాల కంటే ప్రజలు, పార్టీ, దేశ ప్రయోజనాలకు ప్రాధాన్యమిచ్చేలా ఉండాలని నేను ఎప్పుడూ నమ్ముతాను… పొన్నాల లక్ష్మయ్య, మాజీ మంత్రి
Share this Article