ఇస్రో ఇకపై రాకెట్లు తయారుచేయదట… మరి ఏం చేస్తుంది ? 

.

రాకెట్లు తయారుచేయదు.. ఇస్రో ఇక ఏం చేస్తుంది?  ఇస్రో రాకెట్లను తయారు చేయడం మానేస్తుందా?
ఒకప్పుడు ఈ మాటే ఊహించలేని విషయం. రాకెట్ అంటే ఇస్రో.. ఇస్రో అంటే రాకెట్. కానీ ఇప్పుడు భారత అంతరిక్ష రంగంలో ఒక కీలకమైన మార్పు మొదలైనట్టు కనిపిస్తోంది.

అధికారికంగా ఒక్కసారిగా పెద్ద ప్రకటన చేయకపోయినా.. గత కొంతకాలంగా జరుగుతున్న పరిణామాలను కలిపి చూస్తే దిశ మాత్రం స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది.

ఇన్‌స్పేస్ చైర్మన్ పవన్ గోయెంకా ఇటీవల చేసిన వ్యాఖ్యలు ఈ చర్చకు మరింత బలం ఇచ్చాయి. ఇకపై ఇస్రో స్వయంగా లాంచ్ వెహికల్స్ తయారు చేయదని, ఆ పని ప్రైవేట్ సంస్థలు లేదా ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు చేపడతాయని ఆయన చెప్పారు. ఇస్రో మాత్రం పరిశోధన, అధునాతన సాంకేతిక పరిజ్ఞానం, శాస్త్రీయ మిషన్లు, అంతరిక్ష అన్వేషణ వంటి వాటిపై ఎక్కువ దృష్టి పెడుతుందని ఆయన వివరించారు.

ఇది చిన్న మార్పు కాదు. నానా కష్టాలు పడి నిర్మించిన రాకెట్ సామ్రాజ్యం.. తుంబాలో సైకిళ్లపై రాకెట్ భాగాలను తరలించిన రోజుల నుంచి చంద్రుడి దక్షిణ ధ్రువం దాకా భారత అంతరిక్ష ప్రయాణం వచ్చింది. PSLV, GSLV, LVM3 వంటి రాకెట్లను అభివృద్ధి చేయడానికి ఇస్రోకు దశాబ్దాల సమయం పట్టింది.

ఇప్పుడు ఆ సాంకేతికతను పరిశ్రమకు బదిలీ చేయడం అంటే ఇస్రో వెనక్కి తగ్గడం కాదు. ఒకరకంగా చెప్పాలంటే.. ఇస్రో తన చేతుల్లో ఉన్న బాధ్యతలను విభజించుకుంటోంది.

చిన్న రాకెట్ అయిన SSLV విషయంలో ఈ ప్రక్రియ ఇప్పటికే ముందుకు వెళ్లింది. దాని సాంకేతికత, ఉత్పత్తి హక్కులను పరిశ్రమకు బదిలీ చేసే ప్రక్రియలో HAL ముందుకు వచ్చింది. ఇక PSLV, LVM3 ఉత్పత్తి కూడా క్రమంగా పరిశ్రమ వైపు వెళ్లే అవకాశం ఉందని తాజా నివేదికలు చెబుతున్నాయి.

అంటే ఇక ప్రతి రాకెట్‌ను ఇస్రో శాస్త్రవేత్తలే డిజైన్ చేసి, ఇస్రో కేంద్రాల్లోనే తయారు చేసి, ఇస్రో సిబ్బందే ప్రయోగించాల్సిన అవసరం ఉండకపోవచ్చు.

మరి ఇస్రో పని ఏమిటి? ఇక్కడే అసలు ఆసక్తికరమైన ప్రశ్న. ఇస్రోను రాకెట్ తయారీ సంస్థగా కాకుండా.. భారత అంతరిక్ష పరిశోధనకు ప్రధాన శాస్త్రీయ సంస్థగా మార్చాలన్నదే ఈ పరిణామాల వెనుక ఉన్న పెద్ద ఆలోచనగా కనిపిస్తోంది. నాసా మాదిరిగా.

నాసా ప్రతి రాకెట్‌ను తన ఫ్యాక్టరీలో తయారు చేసి, ప్రతి వాణిజ్య ఉపగ్రహాన్ని తానే అంతరిక్షంలోకి పంపించదు. ప్రైవేట్ కంపెనీలు రాకెట్లు తయారు చేస్తాయి. వాణిజ్య ప్రయోగాలు నిర్వహిస్తాయి. కానీ అంతరిక్ష పరిశోధన, లోతైన శాస్త్రీయ మిషన్లు, కొత్త సాంకేతికతల అభివృద్ధి వంటి అత్యంత కీలకమైన రంగాల్లో ప్రభుత్వ అంతరిక్ష సంస్థ ముందుంటుంది.

భారత్ కూడా అలాంటి మోడల్ వైపు కదులుతున్నట్టు కనిపిస్తోంది.

ఇస్రో కొత్త రాకెట్ సాంకేతికతను అభివృద్ధి చేయాలి.
పునర్వినియోగ రాకెట్లపై పరిశోధన చేయాలి.
చంద్రుడు, అంగారకుడు, శుక్రుడు వంటి గ్రహాలపై మిషన్లు చేపట్టాలి.
మానవ అంతరిక్ష ప్రయాణానికి అవసరమైన సాంకేతికతను అభివృద్ధి చేయాలి.
స్పేస్ స్టేషన్లు, డీప్ స్పేస్ మిషన్లు, కొత్త ప్రొపల్షన్ వ్యవస్థలు, శాస్త్రీయ పరికరాలపై దృష్టి పెట్టాలి.

రాకెట్‌ను తయారు చేయడం కంటే.. రేపటి రాకెట్‌ను ఎలా తయారు చేయాలో కనిపెట్టడం ఇస్రో పని కావచ్చు.

ఇస్రోకు పోటీగా ప్రైవేట్ కంపెనీలు.. ఇంతకాలం భారత అంతరిక్ష రంగంలో ఇస్రో దాదాపు ఒంటరి పెద్ద ఆటగాడు. ఇప్పుడు పరిస్థితి మారుతోంది. దేశంలో ఇప్పటికే వందలాది స్పేస్ స్టార్టప్‌లు వచ్చాయి. 2026 జనవరి నాటికి భారత స్పేస్ ఎకానమీ సుమారు 8.4 బిలియన్ డాలర్లకు చేరిందని, 399 స్టార్టప్‌లు అంతరిక్ష రంగంలో పనిచేస్తున్నాయని కేంద్రం తెలిపింది.

Skyroot, Agnikul వంటి కంపెనీలు రాకెట్లపై పనిచేస్తున్నాయి. ప్రైవేట్ సంస్థలు ఉపగ్రహాలు తయారు చేస్తున్నాయి. స్పేస్ డేటా, ఎర్త్ అబ్జర్వేషన్, కమ్యూనికేషన్, ప్రొపల్షన్, లాంచ్ సర్వీసులు.. ఒక్కో రంగంలో కొత్త కంపెనీలు వస్తున్నాయి.

ఇటీవల భారత ప్రైవేట్ అంతరిక్ష రంగానికి చెందిన తొలి ఆర్బిటల్ రాకెట్ ప్రయోగం కూడా ఈ మార్పుకు ప్రతీకగా నిలిచింది. ఇక ప్రభుత్వ సంస్థ రాకెట్లన్నింటినీ తానే తయారు చేస్తూ ఉంటే ప్రైవేట్ రంగం ఎదగడానికి ఎంతవరకు అవకాశం ఉంటుంది? అందుకే ఇస్రో తన చేతుల్లోని ఉత్పత్తి బాధ్యతలను క్రమంగా పరిశ్రమకు అప్పగిస్తోంది.

ఇస్రో లాంచ్‌ప్యాడ్ కూడా ఇక పరిశ్రమకే? మరో ఆసక్తికరమైన పరిణామం కూడా జరుగుతోంది. తమిళనాడులోని కులశేఖరపట్నంలో ఇస్రో అభివృద్ధి చేస్తున్న సుమారు రూ.986 కోట్ల విలువైన చిన్న ఉపగ్రహ ప్రయోగ కేంద్రం నిర్వహణను కూడా ప్రైవేట్ రంగానికి అప్పగించే ప్రక్రియ మొదలైనట్టు తాజా నివేదికలు చెబుతున్నాయి.

అంటే మార్పు రాకెట్ తయారీ దగ్గర ఆగడం లేదు. రాకెట్ తయారీ → ప్రయోగ సేవలు → లాంచ్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్ → ఉపగ్రహ తయారీ → స్పేస్ డేటా… మొత్తం అంతరిక్ష వ్యాపార గొలుసులో ప్రైవేట్ రంగాన్ని లోపలికి తీసుకొస్తున్నారు. ఇస్రో మాత్రం ఈ మొత్తం వ్యవస్థకు సాంకేతిక వెన్నెముకగా ఉండేలా తన పాత్రను మార్చుకుంటోంది.

మరి ఇస్రో శాస్త్రవేత్తలు? ఇక్కడ మరో ప్రశ్న తలెత్తుతోంది. ఇటీవలి నెలల్లో 100 నుంచి 120 మంది వరకు ఇస్రో శాస్త్రవేత్తలు రాజీనామా చేసినట్టు పలు నివేదికలు వచ్చాయి. ముఖ్యంగా UR Rao Satellite Centre, విక్రమ్ సారాభాయ్ స్పేస్ సెంటర్ వంటి కీలక కేంద్రాల నుంచి కూడా నిష్క్రమణలు జరిగినట్టు వార్తలు వచ్చాయి.

ఇది పూర్తిగా ప్రైవేటీకరణతో సంబంధం ఉన్న పరిణామమని చెప్పడానికి ఆధారం లేదు. శాస్త్రవేత్తల నిష్క్రమణకు వేతనాలు, కెరీర్ అవకాశాలు, ప్రైవేట్ రంగ ఆకర్షణ, పని వాతావరణం వంటి అనేక కారణాలపై చర్చ జరుగుతోంది. కానీ ఒక విషయం మాత్రం ఆసక్తికరం.

ఇస్రో నుంచి బయటకు వస్తున్న శాస్త్రవేత్తలకు ఇప్పుడు వెళ్లడానికి భారతదేశంలోనే ఒక కొత్త స్పేస్ ఎకానమీ ఉంది. ఒకప్పుడు ఇస్రోలో పనిచేయడం అంటే అంతరిక్ష రంగంలో అత్యున్నత అవకాశం. ఇప్పుడు ఇస్రోలో నేర్చుకున్న సాంకేతికతతోనే ఒక ప్రైవేట్ స్పేస్ కంపెనీని నిర్మించే అవకాశం కూడా ఉంది.

ఇది ఇస్రో పతనమా? అసలు కాదు… ఇస్రో రాకెట్లు తయారు చేయకపోతే.. ఇస్రో బలహీనపడుతుందని కొందరికి అనిపించవచ్చు. కానీ మరో కోణం ఉంది. ఒక దేశం అంతరిక్షంలో ముందుకు వెళ్లాలంటే ఒక్క ప్రభుత్వ సంస్థ ఎంతకాలం అన్నీ చేయగలదు?

ప్రపంచ స్పేస్ మార్కెట్ పెరుగుతోంది. వాణిజ్య ఉపగ్రహ ప్రయోగాలు పెరుగుతున్నాయి. చిన్న ఉపగ్రహాల సంఖ్య విపరీతంగా పెరుగుతోంది. కమ్యూనికేషన్, నావిగేషన్, రిమోట్ సెన్సింగ్, స్పేస్ డేటా, డిఫెన్స్, వాతావరణ పరిశీలన.. ప్రతి రంగంలో అంతరిక్ష ఆధారిత సేవలకు డిమాండ్ పెరుగుతోంది.

ఈ మొత్తం మార్కెట్‌ను ఇస్రో ఒక్కటే మోయడం సాధ్యం కాదు. అందుకే ఇస్రో ఒక్క సంస్థగా ఉండడం నుంచి.. భారత అంతరిక్ష రంగానికి ఒక మొత్తం ఎకోసిస్టమ్‌ను నిర్మించే సంస్థగా మారుతోంది. రాకెట్‌ను ఇతరులు తయారు చేయాలి.. అంతరిక్ష చరిత్రను ఇస్రో రాయాలి! ఇదే ఈ మార్పులోని అసలు మర్మం కావచ్చు.

రేపు ఒక ప్రైవేట్ కంపెనీ PSLV తయారు చేయవచ్చు.
మరో కంపెనీ SSLV తయారు చేయవచ్చు.
ఇంకొక కంపెనీ తన సొంత రాకెట్‌ను తయారు చేయవచ్చు.

కానీ చంద్రుడిపై మరో ప్రయోగం చేయాల్సి వచ్చినప్పుడు..
శుక్రుడిపైకి వెళ్లాల్సి వచ్చినప్పుడు..
అంగారకుడి తర్వాత మరింత దూరం వెళ్లాల్సి వచ్చినప్పుడు..
మానవుడిని అంతరిక్షంలో ఎక్కువకాలం ఉంచాల్సి వచ్చినప్పుడు..

అప్పుడు భారతదేశం చూపు మళ్లీ ఇస్రో వైపే ఉంటుంది. అందుకే ఇది ఇస్రో రాకెట్లకు స్వస్తి చెప్పడంగా చూడటం కంటే.. ఇస్రో తన పాత పనుల నుంచి బయటపడి, మరింత పెద్ద పనుల కోసం తనను తాను ఖాళీ చేసుకోవడంగా చూడటం సరైనదేమో. ముప్పై, నలభై ఏళ్లుగా రాకెట్ తయారు చేయడం నేర్చుకున్న సంస్థ.. ఇక రాకెట్లు తయారు చేయడం ఇతరులకు నేర్పి.. తాను ఇంకా ఎక్కడికి వెళ్లాలో ఆలోచించబోతోంది.

బహుశా భారత అంతరిక్ష ప్రయాణంలో ఇది మరో మలుపు. ఇస్రో చేతిలో ఇక రాకెట్ ఉండకపోవచ్చు.. కానీ రాకెట్ వెళ్లాల్సిన దిశ మాత్రం ఇస్రోనే నిర్ణయించబోతుంది…. అన్నట్టు ఈరోజు నేషనల్ స్పేస్ డే …