హమారా హైదరాబాద్… ఓ కొత్త ముఖం! ఐటీ, ఫార్మా దాటేసి డిఫెన్స్ హబ్!!

.

ఒకప్పుడు దేశ రక్షణ కోసం హైదరాబాద్‌ను ఎంచుకున్నారు… ఇప్పుడు ప్రపంచ రక్షణ పరిశ్రమ హైదరాబాద్‌ను ఎంచుకుంటోంది! హైదరాబాద్‌ గురించి మాట్లాడేటప్పుడు మనకు ముందుగా గుర్తొచ్చేది ఐటీ. తర్వాత ఫార్మా. కానీ హైదరాబాద్‌ కథ అంతటితో అయిపోలేదు.

ఒకప్పుడు దేశ రక్షణ వ్యవస్థకు సురక్షితమైన స్థావరంగా ఎంచుకున్న నగరం… ఇప్పుడు ప్రపంచ ఏరోస్పేస్‌, డిఫెన్స్‌ తయారీకి కీలకమైన కేంద్రంగా మారుతోంది. ఇది ఒక్కరోజులో జరిగిన మార్పు కాదు. దాదాపు ఏడు దశాబ్దాలుగా నెమ్మదిగా నిర్మించుకున్న ఒక ఎకోసిస్టమ్‌ ఇప్పుడు ఫలితాలు ఇస్తోంది.

అందుకే హైదరాబాద్‌ అభివృద్ధి గురించి మాట్లాడేటప్పుడు ‘ఐటీ నగరం’ అనే ఒక్క పదంతో సరిపెట్టడం ఇక సాధ్యం కాదు.

అసలు హైదరాబాద్‌నే ఎందుకు ఎంచుకున్నారు? దశాబ్దాల క్రితం కేంద్ర ప్రభుత్వం రక్షణ పరిశోధన సంస్థలను ఏర్పాటు చేయడానికి హైదరాబాద్‌ను ఎంచుకున్నప్పుడు కొన్ని కీలకమైన భౌగోళిక ప్రయోజనాలు ఉన్నాయి.

అంతర్జాతీయ సరిహద్దులకు దూరంగా ఉండటం, దేశంలోని అత్యంత తీవ్ర భూకంప ప్రమాద ప్రాంతాల్లో లేకపోవడం వంటి కారణాలు వ్యూహాత్మకంగా అనుకూలం. తెలంగాణలోని చాలా ప్రాంతాలు Seismic Zone-IIలోని తక్కువ నష్టం ప్రమాద ప్రాంతాల్లోకి వస్తాయి. అలా హైదరాబాద్‌లో ఒకదాని తర్వాత మరొకటి దేశ రక్షణకు సంబంధించిన సంస్థలు వచ్చాయి. DRDO… DRDL… RCI… DMRL… BDL… ఆర్డినెన్స్‌ ఫ్యాక్టరీలు…

క్షిపణులు, రక్షణ ఎలక్ట్రానిక్స్‌, మెటలర్జీ, గైడెన్స్‌ సిస్టమ్స్‌, ఏరోస్పేస్‌ టెక్నాలజీ… ఒక రంగం కోసం కాదు. రక్షణ వ్యవస్థలోని అనేక కీలక విభాగాలకు హైదరాబాద్‌లో పరిశోధనా మౌలిక వసతులు ఏర్పడ్డాయి. DRDO యొక్క Missiles & Strategic Systems క్లస్టర్‌లో ASL, DRDL, RCI వంటి కీలక సంస్థలు హైదరాబాద్‌లోనే ఉన్నాయి.

అదే హైదరాబాద్‌ భవిష్యత్తుకు పునాది. కానీ అసలు కథ ఇప్పుడు మొదలైంది… ఇన్నాళ్లూ ఈ ఎకోసిస్టమ్‌లో ప్రభుత్వ రంగం పెద్ద పాత్ర పోషించింది. ప్రైవేటు పరిశ్రమలు చిన్నచిన్న విడిభాగాలు, కాంపోనెంట్లు సరఫరా చేసేవి. కానీ ఇప్పుడు పరిస్థితి పూర్తిగా మారిపోయింది. ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద ఏరోస్పేస్‌, డిఫెన్స్‌ కంపెనీలు హైదరాబాద్‌ను కేవలం మార్కెట్‌గా చూడటం లేదు.

తమ ప్రపంచ తయారీ చెయిన్‌లో ఒక భాగంగా చూస్తున్నాయి. Lockheed Martin, Boeing, Sikorsky, Safran, Airbus, Tata Advanced Systems వంటి సంస్థల కార్యకలాపాలతో హైదరాబాద్‌ చుట్టూ ఏర్పడిన ఎకోసిస్టమ్‌ ఇప్పుడు మరింత లోతుగా వెళ్తోంది. ప్రభుత్వ గణాంకాల ప్రకారం హైదరాబాద్‌లో ఇప్పటికే 25కు పైగా పెద్ద కంపెనీలు, 1,000కు పైగా MSMEలు ఏరోస్పేస్‌, డిఫెన్స్‌ సరఫరా వ్యవస్థలో ఉన్నాయి.

అంటే ఒక పెద్ద ఫ్యాక్టరీ కాదు… ఒక పూర్తి పరిశ్రమ పర్యావరణ వ్యవస్థ. విమానం భాగం నుంచి క్షిపణి వరకు! ఇదిగో ఇక్కడే మనకు అందుబాటులో ఉన్న ఈ గ్రాఫిక్‌ అసలు కథ చెబుతోంది. హైదరాబాద్‌లో తయారవుతున్నది కేవలం విమానాల చిన్న చిన్న విడిభాగాలు కాదు.

Aircraft/Aerostructure components

Fuselage sections, empennages, spy boxes, cargo doors…

Avionics

Cockpit, electronic systems…

Aero-engine components

ఇంజిన్‌కు అవసరమైన అత్యంత precision parts…

Missiles & guided weapon systems

భారత రక్షణ వ్యవస్థలో ఉపయోగించే క్షిపణులు, guided weapons…

Advanced defence electronics

అత్యాధునిక ఎలక్ట్రానిక్స్…

Drones/UAVs

రాబోయే యుద్ధాల్లో కీలకంగా మారబోయే unmanned systems…

ఇదంతా ఒకే నగరంలో, దాని చుట్టూ ఏర్పడిన పరిశ్రమల చెయిన్‌లో జరుగుతోంది.

ఇక Lockheed Martin‌ కోసం హైదరాబాద్‌లో తయారయ్యే aircraft componentsలో 2,000కు పైగా రకాల భాగాలు అమెరికా, బ్రిటన్‌ వంటి మార్కెట్లకు వెళ్తున్నాయన్నది ఈ మార్పు స్థాయిని అర్థం చేసుకోవడానికి సరిపోతుంది.

అంటే… ‘Made in Hyderabad’ అనే పదం ఇప్పుడు హైదరాబాద్‌ మార్కెట్‌ కోసం తయారైన వస్తువును మాత్రమే సూచించడం లేదు. ప్రపంచంలో ఎక్కడో ఎగురుతున్న విమానంలో ఉండే ఒక భాగం కూడా హైదరాబాద్‌లో తయారై ఉండొచ్చు.

Safran ఎందుకు అంత పెద్ద విషయం? ఇటీవల హైదరాబాద్‌లో Safran ఏర్పాటు చేసిన LEAP ఇంజిన్‌ MRO కేంద్రాన్ని తీసుకోండి. ఇది సాధారణ సర్వీస్‌ సెంటర్‌ కాదు. 45,000 చదరపు మీటర్ల విస్తీర్ణంలో, €200 మిలియన్ల పెట్టుబడితో ఏర్పడిన ఈ కేంద్రం సంవత్సరానికి 300 LEAP engine shop visits‌ వరకు నిర్వహించే సామర్థ్యంతో ఉంది. దీని కార్యకలాపాలు 2026లో విస్తరించనున్నాయి.

LEAP ఇంజిన్లు Airbus A320neo, Boeing 737 MAX వంటి విమానాల్లో ఉపయోగిస్తారు. అంతేకాదు… Safran హైదరాబాద్‌లో Rafaleకు ఉపయోగించే M88 military engines కోసం కూడా MRO కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేస్తోంది. ఇక్కడే అసలు విషయం ఉంది.

Commercial aviation + Military aviation + Engine manufacturing + MRO… ఇవన్నీ ఒకే ఎకోసిస్టమ్‌లో కలుస్తున్నాయి. Safran తన భారత్‌ వ్యాపారాన్ని 2030 నాటికి €3 బిలియన్లకు మించి పెంచాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. అదే సమయంలో భారత్‌ నుంచి sourcingను ఐదు రెట్లు పెంచాలని కూడా ప్రకటించింది.

అంటే Hyderabad‌కి ఇది ఒక factory కాదు. మరిన్ని suppliers, మరిన్ని MSMEs, మరిన్ని skilled jobs, మరిన్ని exports‌కు తలుపులు తెరిచే anchor investment. మరి ఫ్యూచర్‌ సిటీకి దీని వల్ల ఏం లాభం? ఇదే అసలు పెద్ద ప్రశ్న.

ఫ్యూచర్‌ సిటీ అంటే కేవలం పెద్ద భవనాలు, విశాలమైన రోడ్లు, కొత్త కార్యాలయాలు కాదు. అక్కడికి పరిశ్రమలు రావాలి. అధునాతన తయారీ రావాలి. R&D రావాలి. ప్రపంచ కంపెనీలు రావాలి. వాటి చుట్టూ వేలాది స్థానిక కంపెనీలు పెరగాలి.

ఏరోస్పేస్‌, డిఫెన్స్‌ రంగం అందుకు అద్భుతమైన అవకాశం. ఎందుకంటే ఈ పరిశ్రమలో ఒక Boeing లేదా Lockheed Martin లేదా Safran ప్లాంట్‌ వస్తే దాని వెనుక…

Precision engineering కంపెనీలు…

Electronics manufacturers…

Speciality materials…

Tooling companies…

Testing & certification labs…

Software companies…

AI firms…

Robotics…

Warehousing…

Aviation logistics…

Skilled manpower…

Training institutes… వచ్చే అవకాశం ఉంటుంది. ఒక anchor company చుట్టూ ఒక పరిశ్రమ పుట్టుకొస్తుంది. అదే ఫ్యూచర్‌ సిటీకి కావాల్సింది.

తెలంగాణ తన దీర్ఘకాలిక ప్రణాళికలో Future Cityతో పాటు aerospace, defence, space, electronics, semiconductors, advanced manufacturing వంటి రంగాలను కలిపి అభివృద్ధి చేయాలని స్పష్టంగా లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. Precision engineering clusters, testing facilities, logistics, MSME supplier ecosystem, skilling, R&D clusters వంటి వాటిని కూడా ఆ ప్రణాళికలో ప్రతిపాదించింది.

ఇక హైదరాబాద్‌ కేవలం ‘IT City’ కాదు! ఇక్కడే హైదరాబాద్‌ కథలో నాకు అత్యంత ఆసక్తికరమైన విషయం కనిపిస్తోంది. ఒక నగరం ఒక రంగంపై ఆధారపడితే దాని అభివృద్ధికి ఒక ceiling ఉంటుంది. హైదరాబాద్‌ అలా లేదు.

ఒక వైపు IT & ITES.

మరో వైపు Pharma & Life Sciences.

ఇప్పుడు Aerospace & Defence.

దానికి తోడు Space-tech.

Electronics & Semiconductors.

Data Centres.

Advanced Manufacturing.

ఇటీవల హైదరాబాద్‌ స్పేస్‌టెక్‌ స్టార్టప్‌లకు కూడా దేశవ్యాప్తంగా ఒక ఆకర్షణ కేంద్రంగా మారుతోందని పరిశ్రమ వర్గాలు చెబుతున్నాయి. కారణం ఒక్కటే కాదు—రక్షణ పరిశోధన వారసత్వం, ఇంజినీరింగ్‌ టాలెంట్‌, vendors, testing ecosystem, academic institutions, startup infrastructure అన్నీ ఒకే చోట ఉండటం.

అంటే ఒక రంగం మరో రంగాన్ని లాగుతోంది. Defence → Aerospace → Space → Electronics → AI → Advanced Manufacturing … ఇది ఒకదానితో ఒకటి ముడిపడిన గొలుసు. అందుకే హైదరాబాద్‌ అభివృద్ధి ఆగదు!

కొంతమంది హైదరాబాద్‌ అభివృద్ధిని ఇప్పటికీ… ‘IT boom అయిపోయింది…’ ‘ఇక స్థలం లేదు…’ ‘West Hyderabad అంతా అయిపోయింది…’ అనే పాత లెక్కలతో చూస్తుంటారు.

కానీ హైదరాబాద్‌ కథ అలా పనిచేయదు. ఒక ప్రాంతం నిండితే మరో ప్రాంతం ఎదుగుతుంది. ఒక పరిశ్రమ mature అయితే దాని నుంచి కొత్త పరిశ్రమలు పుడతాయి.

HITEC City నుంచి Financial District వచ్చింది.

IT నుంచి data centres వచ్చాయి.

Pharma నుంచి life sciences ecosystem వచ్చింది.

Defence research నుంచి aerospace manufacturing వచ్చింది.

Aerospace నుంచి space-tech వస్తోంది.

ఇప్పుడు ఇవన్నీ Future City వైపు విస్తరించే అవకాశం ఉంది. ఇదే నగరాల అసలు ఎదుగుదల. రోడ్లు పెరగడం మాత్రమే development కాదు. ఒక నగరంలో తయారైన వస్తువు ప్రపంచంలోని మరో దేశంలో అమ్ముడవుతుంటే… ఆ నగరంలోని ఇంజినీర్‌ డిజైన్‌ చేసిన వ్యవస్థను ప్రపంచంలోని విమానం ఉపయోగిస్తుంటే…

ఆ నగరంలోని కంపెనీ తయారు చేసిన కాంపోనెంట్‌ అమెరికా, బ్రిటన్‌కు ఎగుమతి అవుతుంటే…

ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద engine manufacturer తన global MRO networkలో హైదరాబాద్‌కు కీలక స్థానం ఇస్తే…

అప్పుడు ఆ నగరం కేవలం అభివృద్ధి చెందడం కాదు. ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థలో తన స్థానం పెంచుకుంటోంది. ఫార్మాను దాటిన ఏరోస్పేస్‌ ఎగుమతులు!

• ఇక్కడ ఈ గ్రాఫిక్‌లో ఉన్న మరో సంఖ్య చాలా ఆసక్తికరమైనది. తెలంగాణ డైరెక్టరేట్‌ ఆఫ్‌ ఎకనామిక్స్‌ అండ్‌ స్టాటిస్టిక్స్‌ గణాంకాలను ఉటంకిస్తూ, 2025-26లో రాష్ట్ర ఏరోస్పేస్‌ ఎగుమతులు సుమారు ₹27,350 కోట్లకు చేరి, రాష్ట్ర మొత్తం ఎగుమతుల్లో 31.4% వాటా సాధించాయని ఈ గ్రాఫిక్‌ చెబుతోంది. అదే సమయంలో ఫార్మా ఎగుమతులు సుమారు ₹24,000 కోట్లుగా ఉన్నాయి.

అంటే ఒకప్పుడు హైదరాబాద్‌ అభివృద్ధికి ఫార్మా ఒక పెద్ద ఇంజిన్‌ అయితే… ఇప్పుడు ఏరోస్పేస్‌, డిఫెన్స్‌ కూడా ఆ స్థాయిలో మరో ఇంజిన్‌గా మారుతున్నాయి. ఇది చిన్న మార్పు కాదు. ఇక ముందు పోటీ ఎవరిదంటే… ఇక హైదరాబాద్‌ బెంగళూరు, చెన్నై, పుణె, నోయిడా వంటి నగరాలతో కేవలం ITలో పోటీ పడటం కాదు.

Aerospace + Defence + Space + Electronics + Advanced Manufacturing అనే కొత్త కేటగిరీలో పోటీ పడుతోంది. అందుకే హైదరాబాద్‌కు ఇప్పుడు అవసరమైనది కేవలం మరిన్ని IT కార్యాలయాలు కాదు.

మరిన్ని factories.
మరిన్ని R&D centres.
మరిన్ని testing facilities.
మరిన్ని global suppliers.
మరిన్ని skilled engineers.
మరిన్ని export-oriented companies.

ఇవి వస్తే ఫ్యూచర్‌ సిటీకి భూమి విలువ మాత్రమే పెరగదు. ఆర్థిక విలువ పెరుగుతుంది. ఉద్యోగాలు వస్తాయి. పరిశ్రమలు వస్తాయి.

ప్రపంచ కంపెనీలు వస్తాయి.

చుట్టూ కొత్త నగరాలు పెరుగుతాయి.

చివరికి ఒక్క మాట… హైదరాబాద్‌ అదృష్టం ఏమిటంటే… దీనికి ప్రతి దశలో కొత్త ఇంజిన్‌ దొరుకుతూనే ఉంది. ఒకప్పుడు ప్రభుత్వ రక్షణ సంస్థలు. తర్వాత పబ్లిక్‌ సెక్టార్‌. తర్వాత ఐటీ. తర్వాత ఫార్మా. ఇప్పుడు Aerospace & Defence. దాని వెంట Space-tech, Semiconductors, Electronics, AI, Advanced Manufacturing…