మహిళా జడ్జిలకు కూడా తప్పని లైంగిక వివక్ష – వేధింపులు !

.

‘‘Justice behind closed doors’’  తలుపులు మూసుకుని న్యాయం చేయడం మాత్రమే కాదు… ఆ తలుపుల వెనుక జరుగుతున్నదేమిటో కూడా ఒకసారి న్యాయవ్యవస్థే ప్రశ్నించుకోవాల్సిన సమయం వచ్చింది!

సీనియర్ అడ్వకేట్ ఇందిరా జైసింగ్ ఇటీవల చేసిన వ్యాఖ్యలు భారత న్యాయవ్యవస్థలో చాలాకాలంగా మాట్లాడటానికి ఇష్టపడని ఒక అసౌకర్యకరమైన అంశాన్ని తెరపైకి తెచ్చాయి. సెప్టెంబర్ 1న ఢిల్లీలో జరిగిన డి.ఎస్. బోర్కర్ మెమోరియల్ లెక్చర్‌లో ఆమె చేసిన ప్రసంగం సందర్భంగా ప్రస్తావించిన విషయాలపై Hans Indiaలో Cholleti రాసిన విశ్లేషణలో… న్యాయవ్యవస్థలో మహిళా న్యాయమూర్తులు ఎదుర్కొంటున్న లైంగిక వేధింపులు, అధికార దుర్వినియోగం, కెరీర్‌పై ప్రభావం చూపే ‘ఇన్-హౌస్’ వ్యవస్థ వంటి అంశాలను తీవ్రంగా ప్రశ్నించింది.

ఇది ఏ ఒక్క న్యాయమూర్తిపై తీర్పు కాదు. వ్యక్తుల తప్పిదాల కంటే వ్యవస్థలోనే ఉన్న లోపాన్ని ప్రశ్నించే కథ ఇది. ‘న్యాయవ్యవస్థలోని డర్టీ సీక్రెట్స్’ గురించి మాట్లాడటానికే ఎందుకు భయం? ఇందిరా జైసింగ్ చెప్పిన ఒక అనుభవం మరింత ఆందోళన కలిగించేదిగా ఉంది.

తాను ఒక హైకోర్టు మహిళా న్యాయమూర్తికి సీనియర్ పురుష న్యాయమూర్తి నుంచి లైంగిక వేధింపులు ఎదురవుతున్నాయని విన్నానని ఆమె చెప్పారు. మరో సందర్భంలో ఒక మహిళా న్యాయమూర్తి తనను కలసి, హైకోర్టు న్యాయమూర్తి పదవీ విరమణ చేసిన తర్వాత మహిళా జిల్లా న్యాయమూర్తులను ఒకే రంగు చీరల్లో, వరుసగా నిలబడి వీడ్కోలు చెప్పిన తీరును అదే న్యాయమూర్తి తనతో చెప్పినట్లు పేర్కొన్నారు.

ఇందిరా జైసింగ్ వ్యాఖ్యల్లోని అసలు ఆందోళన ఇదే — ‘‘హైకోర్టు జుడిషియరీ’’ అని గర్వంగా చెప్పుకునే వ్యవస్థలోనే మహిళా న్యాయమూర్తులు తమ సీనియర్ సహచరుల నుంచి లైంగిక వ్యాఖ్యలు, వేధింపులు ఎదుర్కొంటున్నారన్న ఆరోపణలు కొత్తవి కావు. ఆమె ఒక్కరే ఇలా చెప్పడం లేదు.

సీనియర్ అడ్వకేట్ డాక్టర్ ఎస్. మురళీధర్ కూడా ఇదే లెక్చర్‌లో మాట్లాడుతూ, మహిళా న్యాయమూర్తులు సీనియర్ పురుష సహచరుల నుంచి ఎదుర్కొంటున్న లైంగిక వివక్ష, వేధింపుల ఘటనలు పెరుగుతున్నాయన్న ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు.

అంటే ఇది ఒక్క సంఘటన కాదు. ఒక ప్యాటర్న్ ఉందా? అనే ప్రశ్నను వ్యవస్థ తప్పించుకోలేని పరిస్థితి. పదేళ్లుగా వినిపిస్తున్న హెచ్చరికలు … ఇందిరా జైసింగ్ చెప్పిన మరో కీలక విషయం — ఇవి నిన్నమొన్నటి ఆరోపణలు కావు.

2014లోనే కొందరు న్యాయవాదులు ఒక హైకోర్టు న్యాయమూర్తిని ఇంపీచ్ చేయాలని బహిరంగంగా డిమాండ్ చేశారు. మరో సందర్భంలో ఒక మహిళా అదనపు జిల్లా, సెషన్స్ జడ్జి తనపై లైంగిక వేధింపులు జరిగాయని ఆరోపిస్తూ రాజీనామా చేశారు. ఆమె ఆరోపణల ప్రకారం, తన అడ్వాన్స్‌లను అడ్డుకునేలా ప్రభావం చూపించారని కూడా పేర్కొన్నారు.

ఆ నిర్దిష్ట ఆరోపణ అధికారిక విచారణలో నిరూపితం కాలేదు. కానీ ప్రశ్న అక్కడితో ముగియదు. ఒకే తరహా ఆరోపణలు పదే పదే ఎందుకు వినిపిస్తున్నాయి? 2017లో రాజ్యసభ నియమించిన విచారణ కమిటీ ఒక హైకోర్టు న్యాయమూర్తిపై వచ్చిన ఆరోపణలను పరిశీలించింది. 2019లో ఇందిరా జైసింగ్ సుప్రీంకోర్టు ‘ఇన్-హౌస్’ కమిటీ ప్రక్రియను బహిరంగంగా ప్రశ్నించినందుకు FCRA సంబంధిత నోటీసును ఎదుర్కొన్నారు. 2023లో అప్పటి చీఫ్ జస్టిస్‌కు మహిళా న్యాయవాదులు ఎదుర్కొంటున్న లైంగిక వివక్షాపూరిత ప్రవర్తనపై లేఖ రాశారు.

2026లో అదే అంశంపై ఆమె మళ్లీ మాట్లాడాల్సి రావడం — అసలు సమస్య ఇక్కడే ఉంది. సమస్య వ్యక్తుల్లో కాదు… నిర్మాణంలో ఉంది! ఇక్కడ అత్యంత కీలకమైన పాయింట్ ఇదే.

ఒక మహిళా న్యాయమూర్తి తన కెరీర్, పోస్టింగ్, ప్రమోషన్, సర్వీస్ కొనసాగింపు వంటి కీలక విషయాల్లో తనపై పరిపాలనా అధికారాన్ని కలిగి ఉన్న వ్యక్తిపైనే ఫిర్యాదు చేయాల్సి వస్తే… ఆమె ఎంత స్వేచ్ఛగా ఫిర్యాదు చేయగలదు?

హైకోర్టు పరిపాలనా వ్యవస్థలోని అధికారులకు— వార్షిక గోప్య నివేదికలు, పోస్టింగులు, ప్రమోషన్లు, సర్వీసు కొనసాగింపు, కెరీర్‌కు సంబంధించిన కీలక నిర్ణయాలు వంటి అంశాలపై విపరీతమైన ప్రభావం ఉంటుంది. అదే వ్యక్తి లేదా అదే వ్యవస్థ తన భవిష్యత్తును నిర్ణయించే స్థితిలో ఉంటే, ఆ అధికార వ్యక్తిపై ఫిర్యాదు చేయడం అంటే తన కెరీర్‌ను పణంగా పెట్టడమే కాదా?

ఇందిరా జైసింగ్ లేవనెత్తిన అసలు ప్రశ్న ఇదే. ఒక మహిళా న్యాయమూర్తి తన భవిష్యత్తును ప్రభావితం చేయగల వ్యక్తి నుంచి వేధింపులు ఎదుర్కొంటూ, అదే వ్యవస్థకు ఫిర్యాదు చేస్తే… ఆమెకు న్యాయం లభిస్తుందా, లేక ప్రతీకారానికి గురయ్యే ప్రమాదముందా? ‘ఇన్-హౌస్’ వ్యవస్థ సరిపోదు.

న్యాయమూర్తులపై ఆరోపణలు వస్తే న్యాయవ్యవస్థలోనే పరిష్కరించుకోవడానికి ఉన్న ‘ఇన్-హౌస్’ మెకానిజంపై కూడా ఈ విశ్లేషణ తీవ్ర ప్రశ్నలు వేస్తోంది. ఎందుకంటే… తన సహచరులు, సీనియర్లపై వచ్చిన ఆరోపణలను అదే న్యాయవ్యవస్థలోని న్యాయమూర్తులే విచారిస్తే, ఫిర్యాదు చేసిన వ్యక్తికి నిజమైన స్వతంత్రత, గోప్యత ఉంటాయా?

ఫిర్యాదు చేసే మహిళా న్యాయమూర్తి తనతో పనిచేసే సహచరులు, తనకంటే సీనియర్‌ అయిన న్యాయమూర్తులనే ఎదుర్కోవాల్సి వస్తుంది. దాంతో— ఫిర్యాదు చేయకపోవడమే సురక్షితం అన్న భావన ఏర్పడే ప్రమాదం ఉంది. ఇది కేవలం పరిపాలనా లోపం కాదు. ఇది విశ్వసనీయతకు సంబంధించిన సమస్య.

బయటివారికి ఉన్న POSH చట్టం… న్యాయమూర్తులకు ఎందుకు అదే రక్షణ లేదు? ఇక్కడ ఒక ఆసక్తికరమైన వైరుధ్యం ఉంది. భారతదేశంలోని ఇతర కార్యాలయాల్లో మహిళలకు లైంగిక వేధింపుల నుంచి రక్షణ కల్పించేందుకు విశాఖ మార్గదర్శకాలు, POSH Act-2013 వంటి వ్యవస్థలు ఏర్పడ్డాయి.

అదే న్యాయవ్యవస్థే ఆ చట్టపరమైన రక్షణకు పునాది వేసింది. కానీ— తన సొంత మహిళా న్యాయమూర్తులకు అదే స్థాయిలో స్వతంత్ర, గోప్యమైన ఫిర్యాదు వ్యవస్థ ఎందుకు ఉండకూడదు? ఇదే పెద్ద కంట్రాస్టు. ఇతర సంస్థలకు ‘న్యాయం’ నేర్పే వ్యవస్థ… తన ఇంట్లో అదే ప్రమాణాలను అమలు చేయడంలో ఎందుకు వెనుకబడాలి?

న్యాయవ్యవస్థలో ‘సైలెన్స్’ ఒక రక్షణ కవచంగా మారకూడదు. ఇక్కడ మరో తీవ్రమైన అంశం ఉంది. న్యాయమూర్తులు ఇతర సంస్థలకు Due Process, Natural Justice, Dignity గురించి తీర్పులు ఇస్తుంటారు. లింగ వివక్షకు వ్యతిరేకంగా అనేక కీలక తీర్పులు ఇచ్చారు.

విశాఖ మార్గదర్శకాల నుంచి తాజా లింగ సమానత్వ తీర్పుల వరకు — భారత న్యాయవ్యవస్థ ఎంతో ముందంజలో ఉంది. అయితే అదే న్యాయవ్యవస్థలో ఒక మహిళా న్యాయమూర్తి తన సహచరుడిపై వేధింపుల ఫిర్యాదు చేయడానికి భయపడాల్సిన పరిస్థితి ఉంటే? అది న్యాయవ్యవస్థకు తీవ్రమైన ఆత్మపరిశీలన అంశం.

ఏం చేయాలి? ఈ విశ్లేషణ సూచిస్తున్న పరిష్కారాలు కూడా చాలా స్పష్టంగా ఉన్నాయి. 1. ప్రత్యేకమైన స్వతంత్ర కమిటీ ఉండాలి. సుప్రీంకోర్టు, ప్రతి హైకోర్టు ఒక స్వతంత్ర, గోప్యమైన, సమర్థవంతమైన కమిటీని ఏర్పాటు చేయాలి. అది సాధారణ ‘ఇన్-హౌస్’ వ్యవస్థకు భిన్నంగా ఉండాలి.

ముఖ్యంగా న్యాయమూర్తులపై వచ్చే వేధింపుల ఫిర్యాదులను విచారించే కమిటీలో న్యాయవ్యవస్థ పరిపాలనా క్రమానికే చెందినవారి ఆధిపత్యం ఉండకూడదు. 2. అధికారం ఒక్కరి చేతిలో కేంద్రీకృతం కాకూడదు. ఒకే వ్యక్తి పోస్టింగులు, ప్రమోషన్లు, కాన్ఫిడెన్షియల్ రిపోర్టులు వంటి అనేక అధికారాలను కలిగి ఉంటే, అది ‘కెరీర్ పవర్’ను ప్రమాదకరంగా కేంద్రీకరిస్తుంది. అధికారాన్ని ఒక ప్యానెల్‌లో విభజించడం వల్ల వ్యక్తిగత ఒత్తిడి, ప్రతీకార భయం తగ్గుతుంది.

3. ఫిర్యాదును ‘వ్యక్తిగత వ్యవహారం’గా చూడకూడదు. న్యాయమూర్తులపై వచ్చే లైంగిక వేధింపుల ఆరోపణలను కూడా సాధారణ ఉద్యోగులపై వచ్చే ఫిర్యాదుల మాదిరిగా స్వతంత్ర విచారణకు లోబరచాలి. అయితే న్యాయవ్యవస్థ స్వాతంత్ర్యాన్ని కూడా దెబ్బతీయకుండా వ్యవస్థను రూపొందించాలి.

న్యాయవ్యవస్థను కాపాడేది మౌనం కాదు… పారదర్శకత … ఇందిరా జైసింగ్ చేసిన వ్యాఖ్యల్లో అత్యంత ముఖ్యమైన సందేశం ఇదే: న్యాయవ్యవస్థలోని అసౌకర్యకరమైన నిజాలను బయటకు చెప్పడం న్యాయవ్యవస్థను బలహీనపరచడం కాదు. వాటిని దాచిపెట్టడమే దాని విశ్వసనీయతను బలహీనపరుస్తుంది.

న్యాయవ్యవస్థను విమర్శిస్తే దాని స్వాతంత్ర్యానికి ముప్పు వస్తుందనే వాదన ఉండొచ్చు. కానీ స్వాతంత్ర్యం అంటే జవాబుదారీతనం నుంచి మినహాయింపు కాదు. ప్రజలు న్యాయస్థానాలను నమ్మాలంటే, అక్కడ న్యాయం జరుగుతుందనే నమ్మకం మాత్రమే కాదు— న్యాయాన్ని అందించే వ్యక్తులు కూడా తమ అధికారాన్ని దుర్వినియోగం చేయరనే నమ్మకం ఉండాలి.

ఒక మహిళా న్యాయమూర్తి తన కెరీర్‌ను పణంగా పెట్టకుండా వేధింపులపై ఫిర్యాదు చేయగలిగిన రోజే వ్యవస్థ నిజంగా స్వతంత్రమైనదని చెప్పుకోగలదు. లేకపోతే… తలుపులు మూసుకుని జరిగే ‘ఇన్-హౌస్’ న్యాయం, బయట ప్రపంచానికి ఎంత న్యాయంగా కనిపించినా… ఆ తలుపుల వెనుక భయంతో మౌనంగా ఉన్నవారికి మాత్రం అది న్యాయం కాకపోవచ్చు.

న్యాయవ్యవస్థ ఇతరుల తప్పులను విచారించే ముందు… తనలోని అధికార దుర్వినియోగాన్ని కూడా ఒకసారి విచారించుకోవాల్సిందే. అది న్యాయవ్యవస్థపై దాడి కాదు. న్యాయవ్యవస్థను మరింత న్యాయంగా మార్చాలన్న డిమాండ్…